१. एकमाभ्यन्तरप्रयत्नं सरलसंस्कृतेन द्वित्रिभिः वाक्यैः विवृणुत।
यत्नः द्विधा भवति। आभ्यन्तराः अपि च बाह्याः।
ओष्टतः कण्ठ पर्यन्तम् विद्यमान: भागः मुखम् इति उच्यते। अत्र यः प्रयत्नः वर्तते सः प्रयत्नः आभ्यन्तरप्रयत्नः।
तस्मात् (औष्टाभ्याम्) बहिः यः कोपि प्रयत्नः अस्ति सः प्रयत्नः बाह्यन्तर प्रयत्नः ।
एवं मुखे क्रियमानः प्रयत्नः आभ्यन्तरप्रयत्नः। इत्युक्ते मुख अवयवानां चालनेन - ओष्टयोः, जिह्वायाः, दन्ताः, मूर्ध्ना इत्यादिना क्रियमानः प्रयत्नः आभ्यन्तरः। तत् तत् उच्चारणस्थानानुगुणं जिह्वायाः स्थितः का अस्ति तदनुगुणम् इमे प्रयत्नाः भवन्ति।
एते पञ्च विधाः - स्पृष्टः, ईषत्-स्पृष्टः, इषद्-विवृतः, विवृतः, संवृतः।
उदा - अच् वर्णानां प्रयत्नः विवृतः इति। अत्र जिह्वायाः प्रयत्नः स्थानसमीपं गन्तुम् इच्छति। बहु समीपम् न गच्छति। दूरे एव तिष्टति।
२. भवतां नाम्नः वर्णानां आभ्यन्तरप्रयत्नान् लिखत।
रमा - र् अ म् आ
र् - ईषत्स्पृष्टः
म् - स्पृष्टः
अ , आ - विवृतः
विशिष्टाभ्यासः
केषां व्यञ्जनानां अचं विना उच्चारणं शक्यते? (उदा, शकारः)
ऊष्मवर्णानाम् अचं विना अपि उच्चारणं शक्यते। श, ष, स, ह